Pani Emilia wraz z panią Genowefą Makusak należą do zespołu obrzędowego „Mazurzanie”, działającego oficjalnie od marca 1997 r. Już wówczas kierowniczką zespołu została pani Emilia, a trzon zespołu od początku stanowiły członkinie Koła Gospodyń Wiejskich. Początkowo był to zespół wyłącznie śpiewaczy, ale z czasem przekształcił się w obrzędowy. Jako główny cel „Mazurzanie” obrali sobie podtrzymywanie rodzimego folkloru, a także odszukiwanie dawnych pieśni ludowych, zwyczajów i obrzędów związanych ze wsią Mazury i okolicą. Pomocy merytorycznej i finansowej udzielał zespołowi Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Raniżowie.

„Mazurzanie” posiadają w swoim repertuarze widowiska obrzędowe, głównie związane z obrzędowością doroczną – Bożym Narodzeniem, Wielkanocą, żniwami – oraz prezentacje prac gospodarskich. W ciągu kilkunastu lat istnienia zespół uczestniczył w wielu konkursach i przeglądach – w Kazimierzu nad Wisłą, Bukowinie Tatrzańskiej czy Kolbuszowej – zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia.

Od 1999 r. „Mazurzanie” uczestniczą w kolejnych „Prezentacjach Twórczości Ludowej Lasowiaków” w Parku Etnograficznym MKL w Kolbuszowej. Podczas tej imprezy gospodynie z zespołu dały się poznać nie tylko od strony pięknego śpiewu: zdarza im się także prezentować regionalne potrawy i wypieki. Można u nich skosztować kapusty z kaszą i grochem, kapuśniaczków, „ryzioka” czy maślanki.

Niezwykłą popularnością cieszy się wypiekany przez Emilię Adamczyk i Genowefę Makusak chleb na liściach chrzanu, a także ich „proziaki” i podpłomyki. Gospodynie prowadzą ponadto lekcje muzealne pt. „Kipi ciasto w dzieży...”, podczas których pokazują klasom zwiedzającym Park Etnograficzny cały proces wypieku chleba – od zarabiania ciasta w dzieży, przez formowanie bochenków w słomianych koszykach i wkładanie na łopacie do nagrzanego pieca, aż po degustację gotowego chleba z masłem. W czasie powstawania pieczywa pani Emilia i Genowefa opowiadają o zasadach, których należy przestrzegać przy tradycyjnym wypieku chleba. Smacznego!

Jak piecze się chleb?

Wypiek chleba to praca dwudniowa. Wieczorem trzeba przynieść dzieżę do domu, zagrzać mleko, rozpuścić w nim drożdże i usiać do dzieży sitem – mąkę. Następnie z mleka i drożdży wykonuje się rozczyn gęstości kwaśnej śmietany, który przez noc fermentuje. Powinien on stać w ciepłym miejscu, przy piecu, a w zimie nieraz trzeba go jeszcze jakimś kocykiem otulić. Rozczyn podnosi się do góry i opada, a na powierzchni tworzą się pęcherze – to dobry objaw. Czasem fermentacja przebiega tak burzliwie, że część rozczynu wykipi na podłogę.

Rano dosiewa się mąki, aby napełnić dzieżę, i dodaje po garści soli na każdy bochenek, który ma zostać upieczony. Następnie ciasto trzeba wyrabiać prawie godzinę, aby dokładnie wchłonęło mąkę i w dalszej części procesu nie spadło z łopaty lub nie rozlało się w piecu. Dobrze wyrobione ciasto wydaje charakterystyczne dźwięki – mlaska, strzela, jakby chciało powiedzieć: „przestań mnie mordować”. To znak, że należy zakończyć wyrabianie, zasypać ciasto mąką i uklepać – musi teraz podrosnąć do pełna w dzieży. W piecu rozpala się ogień, trzeba się tak zgrać czynności, żeby utrafić przepalanie w piecu z wyrastaniem ciasta. Na stolnicy (a dawniej w nieckach) robi się kule i ciasto wkłada w koszyki słomiane. Należy napełnić nieco więcej niż połowę koszyka, wtedy ciasto może podrosnąć do pełna.

Stan nagrzania pieca sprawdza się, sypiąc garść mąki żytniej: jeżeli zaczyna się od razu węglić, piec jest za gorący i trzeba odczekać chwilę. Kiedy piec jest już odpowiednio nagrzany, kładzie się liście chrzanu na spód i wsuwa bochenki na łopacie do pieca. Czas pieczenia chleba to około półtorej godziny.

Gdzie się najlepiej piecze chleb?

Dużo zależy od pieca i drewna. Chleby są dobre, gdy wypieczone, ale nie przypalone od spodu. Gospodynie najczęściej pieką w Skansenie w Kolbuszowej, podczas lekcji muzealnych „Kipi ciasto w dzieży...”. W domu też mają swoje piece i od czasu do czasu wypiekają chleb, np. przed Bożym Narodzeniem. Pani Emilia twierdzi, że piekłaby częściej, ale od tego kuchnia bardzo się brudzi i zadymia.

Wierzenia związane z wypiekiem chleba

1) Nie wolno wietrzyć, drzwi i okna nie powinny być otwarte – kiedy jest przeciąg, chleb nie wyrasta.
2) Ma być cicho. Dawniej dzieci w czasie wypieku modliły się... Chleb był świętością, wszyscy byli głodni i pragnęli, żeby chleb się udał i żeby dzieci miały co jeść.
3) Dzieży nie powinno się pożyczać nikomu. Nie myje się też dzieży za każdym razem – tylko raz w roku, przy okazji porządków wiosennych przed Wielkanocą. Przez resztę roku dzieżę się wyskrobuje. Resztki ciasta można rozczynić – dają zakwas.
4) Sąsiadka nie może w dniu wypieku przyjść z wizytą, bo chleb by się nie udał.
5) Jak ktoś prosi o chleb – nie daje się całego bochenka, kawałek trzeba zostawić, bo by całe szczęście zabrał.
6) Gospodyni podczas wypieku nie wolno ani na chwilę usiąść – gdyby usiadła, ciasto też by siadło.

 

oprac. Justyna Niepokój

 

Jadąc od strony Kolbuszowej, minąć Raniżów i Staniszewskie w Zielonce skręcić w lewo (drogowskaz: Mazury 3). Jechać przez wieś Mazury, mijając po lewej: małą kapliczkę i krzyż, potem po prawej krzyż. W zielonym, piętrowym domu nr 58 mieszkają p. Adamczykowie – przez nich najlepiej kontaktować się z resztą zespołu „Mazurzanie”.